१९८० को दशकसम्म वनकरियाहरू पातले बनेका झुप्राहरूमा बस्थे र जंगलकै फल तथा जडीबुटी खाएर बाँच्थे। २०५२ सालमा जन्मेकी सन्तोषीले बाहिरी संसारसँगको पहिलो भेटघाटलाई यसरी सम्झिन्छिन्, “१० वर्षकी हुँदा मैले पहिलोपटक स्कुल गएकी थिएँ। मानिसहरूले ‌’वनकरिया’ भन्दै मलाई अचम्म मान्थे, शिक्षकदेखि डर लाग्थ्यो।”

अनुकूल वातावरणसँग लडेर अन्ततः सन्तोषीले २०७३ मा एसएलसी उत्तीर्ण गरिन्, त्यसपछि कृषि विज्ञान (जेटिए) पढेर आफ्नो समुदायकी पहिलो जेटिए पनि बनिन्।

सन्तोषीको अगुवाइमा वनकरिया बस्तीमा २५ जना महिलाको सहभागितामा साबुन उद्योग सञ्चालनमा छ, पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि होमस्टे सञ्चालित छ र बालबालिका तथा प्रौढहरूका लागि निरन्तर शिक्षा कक्षाहरू चलिरहेका छन्। यी पहलले समुदायलाई आत्मनिर्भर हुन मद्दत गरेको छ।

“१० वर्षसम्म हामीले चामल देख्न पाएनौं, जंगलका गिट्ठा र फलले बाँचेका हौं,” सन्तोषी भन्छिन्। मुसेधापमा बसोबास गरेपछि उनीहरूले खेतीपाती शुरू गरे।

तर अब ठूलो चुनौती छ, २०६२ सालमा वनकरिया समुदायलाई दिइएको १० बिघा जमिनको म्याद २०८२ सालमा सकिँदैछ। “यदि राष्ट्रिय निकुञ्जले सम्झौता सकिएपछि हामीलाई निकाल्यो भने हामीसँग बसोबास गर्ने ठाउँ छैन,” सन्तोषीलाई चिन्ता छ।

सरकारले उनीहरूलाई प्रतिमहिना ४ हजार रुपैयाँ सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिँदै आएको छ। सन्तोषीले जग्गा स्वामित्व प्राप्त भएमा शिक्षा र उद्यमको माध्यमबाट समुदायलाई पूर्ण आत्मनिर्भर बनाउने योजना बनाएकी छिन्।

स्थानीय अधिकारीहरूले सन्तोषीको सिमान्तकृत समुदायलाई उकास्ने अग्रणी भूमिकालाई प्रशंसा गरेका छन्। पशुपतिनाथ माविका प्रधानाध्यापक भानुभक्त आचार्यले भन्छन्, “वनकरिया समुदाय महिला नेतृत्वको हो र त्यसको अग्रभागमा सन्तोषी छिन्।”